Ubbi njël lu njëkk li
Afrig

Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.

CosaanamSoppi

Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.

Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.

Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.

TaariixSoppi

Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.

Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.

Jamono ju yàgg jaSoppi

Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.

Jamono ju yees jiSoppi

Jàppum njaamSoppi

  Ngir Xòotal, yërël bii jukki ci Jàppum njaam

Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.

Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.

Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.

Jamono ju mujj jiSoppi

Aakimoo gu waa tugalSoppi

Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg

MelosuufSoppi

  Ngir Xòotal, yërël bii jukki ci Melosuufug Afrig

Réewi Gox biSoppi

 
Pàcc yu tembte gu réewi Afrig yi
Turi Réew yeek seen raaya Rëyaay
(km²)
way-dëkk
(1 sulet 2002)
Fattaay
(ci km²)
Tembte Péey
Penku Afrig:
  Buruundi 27 830 8 090 068 229,0 1962 Bujumbura
  Komoor 2 170 690 948 283,1 1975 Moroni
  Jibuti 23 000 768 900 20,6 1977 Jibuti
  Eritere 121 320 4 465 651 36,8 1993 Asmara
  Ecoopi 1 127 127 74 777 981 60,0 Addis-Abeba
  Keeñaa 582 650 34 707 817 53,4 1963 Nairobi
  Madagaskaar 587 040 18 595 469 28,1 1960 Antananariwo
  Malawi 118 480 13 013 926 90,3 1964 Lilongwe
  Mayot (Faraas) 374 201 234 456,9 Mamudsu
  Mosambik 801 590 19 686 505 24,5 1975 Maputo
  Ruwandaa 26 338 8 648 248 280,9 1962 Kigali
  Seysel 455 83 688 176,0 1976 Wiktoria
  Somali 637 657 7 753 310 12,2 1 suwe 1960 Mogadisu
  Tansani 945 087 37 187 939 39,3 1961 Dodoma
  Ugandaa 236 040 24 699 073 104,6 1962 Kampala
  Simbaawee 752 614 9 959 037 13,2 1980 Lusaka
  Saambi 390 580 11 376 676 29,1 1964 Arare
Diggu Afrig:
  Angolaa 1 246 700 10 593 171 8,5 1975 Luanda
  Kamerun 475 440 16 184 748 34,0 1 Samwie 1960 Yaunde
  Réewum Diggu Afrig 622 984 3 642 739 5,8 1960 Bangi
  Cadd 1 284 000 8 997 237 7,0 1960 Njamena
  Kongóo 342 000 2 958 448 8,7 1960 Brasawil
  Kongóo-Kinshasa 2 345 410 55 225 478 23,5 30 suwe 1960 Kinshasa
  Gineg yamoo 28 051 498 144 17,8 10 sattumbar 1974 Malabo
  Gaboŋ 267 667 1 233 353 4,6 17 ut 1960 Librewil
  Sao Tome ak Principe 1 001 170 372 170,2 1975 Sao Tome
Bëj-gànnaaru Afrig:
  Alseeri 2 381 740 32 277 942 13,6 1962 Alse
  Isipt 1 001 450 70 712 345 70,6 28 fewirie 1922 Xayra
  Libi 1 759 540 5 368 585 3,1 20 disembar 1951 Tripoli
  Marok 446 550 (710 050 ak sahara) 31 167 783 69,8 2 awril 1956 Rabat
  Sudaan 2 505 810 37 090 298 14,8 1956 Xartum
  Tiniisi 163 610 9 815 644 60,0 20 awril 1956 Tunis
Suufus waa-tugal ci bëj-gànnaaru Afrig :
  Duni Kanaari (Ispaañ) 7 492 1 694 477 226,2 Las Palmasu Kanaari gu Mag,
Santa Cruz gu Tenerif
  Ceuta (Ispaañ) 20 71 505 3 575, 2
  Madeira (Portugaal) 797 245 000 307,4 Funsal
  Melilla (Ispaañ) 12 66 411 5 534, 2
Bëj-saalumu Afrig:
  Botswana 600 370 1 591 232 2,7 Gaboron
  Lesoto 30 355 2 207 954 72,7 Maseru
  Namibi 825 418 1 820 916 2,2 Windok
  Afrig gu Bëj-saalum 1 219 912 43 647 658 35,8 Pretoria
  Eswatini 17 363 1 123 605 64,7 1968 Mbaban
Sowwu Afrig:
  Bene 112 620 6 787 625 60,3 Porto-Nowo
  Burkinaa Faaso 274 200 12 603 185 46,0 5 ut 1960 Uagadugu
  Kap Weert 4 033 408 760 101,4 5 sulet 1975 Praia
  Kodiwaar 322 460 16 804 784 52,1 7 ut 1960 Abijaa, Yamusukro
  Gaambi 11 300 1 455 842 128,8 1965 Banjul
  Gana 239 460 20 244 154 84,5 6 Maars 1957 Akra
  Gine 245 857 9 371 065 31,6 2 Oktoobar 1957 Konaakri
  Gine Bisaawóo 36 120 1 345 479 37,3 10 Sattumbar 1974 Bisaawóo
  Libeeria 111 370 3 288 198 29,5 1847 Morowia
  Mali 1 240 000 11 340 480 9,1 1960 Bamako
  Gànnaar 1 030 700 2 828 858 2,7 1960 Nuasot
  Niseer 1 267 000 10 639 744 8,4 1960 Ñaame
  Niseeria 923 768 129 934 911 140,7 1960 Abuja
  Senegaal 196 190 11 343 328 57,8 4 awril 1960 Ndakaaru
  Siraa Leyoon 71 740 5 614 743 78,3 1961 Freetown
  Togóo 56 785 5 285 501 93,1 27 Awril 1960 Lome
Lépp 30 368 609 843 705 143 27,8

Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkamSoppi

  Yërël bii jukki ci Way dëkki Afrig

Cosaan ak diineSoppi

Xool: Diiney Afrig

LàkkSoppi

Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.

Xool itSoppi

Lëkkalekaay yu bitiSoppi