Ni mbass mii di COVID-19 gaawee tass ci adduna bi tax na koom koomu dekk yu bari di daanu tek ci nit ñu bari ñu ngi feebar di dee.Am në nak efoor bu bari bu ñuy def ngir bañ coronavirus bi baña law, tek ci itam bañ COVID-19 bi indi yenneen galangkoor ci wergu yaramu nit ki. Ci jamono bi nga xamante ni ñi sen xel macc ci jangaro bi ñu ngi jëfëndiko ay xarala ngir facc ñi feebar ak wut ay ñaqq yu baax ngir faagaagal feebar bi,ñun itam mën nañu tax ba feebar bi du law. Fagaru boobu nak mën nañu ko def te duñu waññi dara,dafay war ñu sanze suñu doxolin suko defee ñu aar suñu bopp ci feebar bi,aar suñu jaboot ak suñu penc ci jangaro bi di rayee. Ci bataaxal bi dinañu  xool bu baax nan lañuy  raxasee ay loxo ak yeneeni yoon ngir setal say loxo-ci kaw nga def ko nimu waree- mën tax ba yeen salte yiy nek ci loxo dula mën gaañ. Di nañu xool itam yeen jafe jafe yi yeen penc yi am ngir matale.

Kañ lañu wara raxas loxo yiSoppi

Bari na jangat yuy wane ni li gënë yomb ngir xeex jangoro yiy walle yu ci melni COVID-19 moy ngay faral di raxas say loxo ak saabu ci ndoxu robine.[1][2][3] Wante "lu raxas loxo sa su ne di jariñin dëg dëg"? Ñi seen xel macc ci wergu yaram neenañu da nga war di raxas say loxo bes bu ne:

  • Bo duggee ci wanak wi ba geen
  • Bo raxasee ay taatu xale ba noppi.
  • Balaa ngay jox xale mu lekk
  • Balaa ngay togg ñam ak  bu sa loxo laale yaapp bu ñorul, jën wala njanaaw.
  • Ci boo fajee ab gaañu gaañu ba noppi
  • Boo tishoolee,sëqqët, wala nga ëff ci bakkanu jambur.
  • Boo laalee ay ganaw allu jur gi
  • Boo laale mbalit ba pare
  • Boo laale ba pare ay mbir yu nekk ci ay bereb yu nit ñi di faral di nekk.[4]

Nan lañuy raxasee loxoSoppi

Leer nani di faral di raxas say loxo ak saabu lu am solo la ci dëkkinu nit ki.Waaye nak raxasum loxo mu ngi am njariñ ci kaw nga def ko ni mu ware.Ni nañu wara raxaase loxo:

  • Di raxas bës bu ne say loxo ak saabu ak ndox mu set. Saabu ordineer mook zel yii ńuy jëfëndiko ńoo yam. Su fekkee ni saabu amul mën nga jëfëndiko dóómu taal ak ndox.
  • Beneen fasong bu baax ngir raxas say loxo te do yaqq ndox moy nga jël zel bi nga xamne ci teemeer bo jël amna ci jùroom benn fuk alkol(60%). Mën nañ jëndee jel yi ci farmasi yi wala suppeer marse yi. Waaye nak su fekkee ni yi ñu lim ni yëp jajfe na ngir ngeen jot ci mën ngeen jël saabu ndax ño yam kepp.
  • Raggal say loxo bu baax ci diirug ñaar fukki segond lumu new new Ci biir we yi. Foroteel bu baax ci diggënte baraam yi, ci biti loxo yi, ci takku jara yi ak ci biir we yi.
  • Raggal say loxo bu baax ak ndox muy sotteeku. Li feek alkol ba ngi gën yokk moy wane ni baax na
  • Fompal say loxo bomu wow ak morso bu set.[5]

Am na yeen dëkk yo xamante am nanu ay jafe jafe ndox te nemmeeku nañu ni ndox mu set lu am solo laci booy raxass say loxo bu baax suko defe di nga mënë aar sa bop ci yeen salte yi bët mënul gis. Ci wall bi ci des, ñu ngi xool li ñu mën def ci gox yi nga xamante ni ndox amufa.

Yeneeni pexe ngir am ndox mu set te doy.Soppi

Su fekkee ni jafe na ñu am ndox mu sell,mën  nañu segg ndoxu dex wala taa taa ndox yi ba nga xam ni lepp li ci nekoon ci salté dina deñ. Ci tënk, war na ci liggeey boobu:

  1. Taaj ndox mi: Lolu moy dindi bepp xeet u tilim tilim yi nekk ci ndox lu ci tolook 50%(juroom fukk ci teemeer bo jël).
  2. Seegg: dindi xeet u tilim tilim yu ndaw yi nekk ci ndox mu salte mi ci lu tollook 90%(juroom ñeenti yi ci teemeer bo jël)
  3. Cettali ndox mu salté dina ray salte yi ci nekk.[6]

Bërëbu liggeyukaay ba defar nańu been masinu seeggu kaayu ndox bu yomba defar buy seegg ba paré di settali ndox mu salté mi tek ci  yeneeni xarala yu bees jëm ci cett. Xoolal tektal bi resources.cawst.org/package/biosand-filter-instruction-manual-en, nga telesarse ko ngir xam nuñu kay defaree.

Buñu settalé ba sellal ndox mi, dina wara mënë rogolat booy raxas say loxo. Mën na am ay yoon yu yomb yu ńu mën tekk nguir gënë ñoñal mbir mi.Peter Morgan defar na bën këyit ngir wane jaar jaar yi mu am ca Zimbabwe. Mën ngeen ko gis ci boo leen duggee ci internet bi: https://www.aquamor.info

ReferencesSoppi

  1. Rotterdam M.L. (1984). Hygienic hand disinfection. Accessed at: ncbi.nlm.nih.gov/pubmedz/6358686.
  2. World Health Organisation. How can personal hygiene be maintained in difficult circumstances? Accessed at: https://www.who.int/water_sanitation_health/emergencies/qa/emergencies.qa17/en/
  3. UNICEF The State of the Workd's Children. 2008. Child survival. Accessed at: https://www.unicef.org/publications/index_42623.html
  4. Centers for Disease Control and Prevention. When and How to Was your Hands. 4 December 2019. Accessed at: https://www.cdc.gov/handwashing/when-how-handwashing.html
  5. Mayo Clinic. The right way to wash your hands. Accessed at: mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/in-depth/hand-washing/art-20046253
  6. Centre for Affordable Water and Sanitation Technology. Biosand filter. Accessed at: resources.cawst.org/package/biosand-filter-instruction-manual-en